EKİNÖZÜ LAHDİ ÜZERİNE İLK DEĞERLENDİRME
THE FIRST EVALUATION ON THE EKİNÖZÜ SARCOPHAGUS
FEVZİYE EKER∗
Öz: “Ekinözü Lahdi” 2012 yılının Mayıs ayında Kahra-manmaraş-Ekinözü İlçesi’ne tarafımdan yapılan bir ziya-ret sırasında Yukarı İçmeler Mevkii’ni gezerken dikkati çeken bir lahittir. Arkeolog gözüyle daha yakından incele-mek ve farklı bir yapıya sahip olduğu düşünüldüğünden bu lahdi bilim dünyasına kazandırmak amacı ile çalışmaya başlanmıştır. Lahit 1995 yılında Ekinözü Belediyesi tara-fından gerçekleştirilen bir inşaat kazısı sırasında ortaya çı-karılmıştır. Çıktığı anda herhangi bir rapor tutulmamış ol-malıdır ki belediyede de lahit ile ilgili olarak yazılı kayıtlara rastlanmamıştır. Kazıyı gözlemleyenlerin ifadesine göre; lahdin ortaya çıkarıldığı alanda lahit ile aynı malzemeden yapılmış defne yaprağı şeklinde bir de tas ortaya çıkarılmış ancak bu tas kırılmış ve herhangi bir kayıt altına da alın-mamış olduğundan ve bu tasın lahit ile ilişkili olup olma-dığı kesinlik kazanmadığından değerlendirmeye alınma-mıştır. Alanda yine çok sayıda pişmiş topraktan su künk-leri ortaya çıkarılmıştır.
Çalışmada lahdin bulunduğu alanda herhangi bir arkeolo-jik çalışma yapılmadığından nekropolis alanında mı orta-ya çıktığı veya buraya taşınmış mı olduğu, ya da ölü göm-me adetleri ve lahdin nekropoliste ne şekilde durduğu ko-nusunda bir şeyler söylemek pek mümkün olmamıştır. Bundan dolayı sadece ikonografik ve kronolojik değerlen-dirilmesi yapılarak yerel üretim olup olmadığı konusu irdelenmiş ve sonraki dönemlerde kullanım şekillerine de-ğinilmiştir. Bu makale ile Kahramanmaraş Müzesi kayıtla-rında olmayan lahdin bilim dünyasına kazandırılması sağ-lanmış olacaktır. Belki bu sayede eserin müzeye taşınması veya envanterlenerek kayıt altına alınması, ayrıca bulun-duğu alanda arkeolojik araştırmalar yapılması da sağlana-caktır.
Abstract: “Ekinözü Sarcophagus” is a sarcophagus that attracted my attention while visiting the Yukarı İçmeler re-gion during a visit to Kahramanmaraş-Ekinözü district in May 2012. It has been started to work in order to examine it more closely by looking at with the eye of an archaeolo-gist and to gain this sarcophagus to the scientific world since it is thought to have a different structure. The sar-cophagus was uncovered during a construction excavation conducted by the municipality of Ekinözü in 1995. No re-ports might have been kept at the time of its excavation as there were no written records about the sarcophagus in the municipality. However, according to the testimony of tho-se who observed this excavation; a bowl, which was in the form of the bay leaf made of the same material as the sar-cophagus, was uncovered in the same area, but that stone was broken and was not recorded. It was not taken into consideration because it was not certain whether it was related to the sarcophagus. In the area, a large number of burnt clay water pipes were uncovered as well.
In this study, since any archaeological research was not carried out in the area where the sarcophagus found, it was not possible to say anything about whether the sar-cophagus was uncovered in the necropolis area or if it was moved here, or how the burial customs were made and how the sarcophagus stood in the necropolis. Therefore, it has been scrutinized whether it is a local production by just evaluating iconographically, and it is mentioned the ways in which they are used in the following periods. With this article, the sarcophagus which is not in the records of Kahramanmaraş Museum will be gained to the scientific world. Perhaps in this way, it will be possible to transfer the work to the museum or to be recorded by taking its inventory, as well as to carry out archaeological research in the area where it was found.
Anahtar Kelimeler: Kahramanmaraş • Ekinözü • Lahit • Girland • Değerlendirme
Keywords: Kahramanmaraş • Ekinözü • Sarcophagus • Wine • Garland • Evaluation
∗ Dr. Öğr. Üyesi, Ordu Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Ordu. 0000-0001-5891-0793 | fevziyeeker@odu.edu.tr
Lahdin ortaya çıkarıldığı dönem konusundaki bilgilerin sağlanmasında yardımcı olan dönem Belediye Başkanı Sayın Nursi ÇELEĞEN’e teşekkür ederim. Ayrıca konu üzerinde araştırmalar yaparken firikleri ile bana yar-dımcı olan Sayın Dr. Rifat ERGEÇ, Doç, Dr. Hasan BUYRUK’a teşekkürü borç bilirim.
CEDRUS
The Journal of MCRI
cedrus.akdeniz.edu.tr
Cedrus VII (2019) 575-587
DOI: 10.13113/CEDRUS/201926
576 Fevziye EKER
Giriş
Kahramanmaraş, jeopolitik önemi nedeniyle tarih öncesi dönemlerden beri yerleşim görmüştür. Son yıllarda birçok merkezde yapılan araştırma ve kazılar Kahramanmaraş’ın arkeolojik açıdan önemli bir yer-de olduğunu göstermektedir. Ayrıca kentin deprem bölgesinde olması sebebi ile ilk kurulduğu andan iti-baren birkaç kez yer değiştirdiği bilinmektedir1. Gün-cel bilgilere göre, ildeki en eski yerleşim Domuztepe Höyüğü’dür2. Nurhak, Elbistan, Göksun ve Çağla-yancerit gibi ilçeler ile sınırı olan Ekinözü, Roma Dö-nemi’nde de yerleşim görmüştür ve içme suyu ile ta-nınan bir ilçesidir (Fig. 1).
İnsanoğlunun var oluşundan buyana, tıpkı do-ğum gibi ölüm de hayatın önemli parçalarından biri olmuştur. Erken dönemlerden itibaren ölü gömme gelenekleri, inanca ve kültürel yapıya göre deği-şiklikler göstermiştir. Ayrıca ölen kişinin ekonomik durumu, toplumdaki yeri ve yaşamını sür-dürdüğü coğrafya gibi unsurlar, bu değişikliklere etki eden faktörlerden olmuştur. Antikçağda ol-duğu gibi Roma Dönemi’nde de ölü kültü inanç sisteminin yansıması olan nekropolislere önem ve-rilmiştir. Bunun yanı sıra nekropolislerde sosyal statü farklılığını yansıtan mezar tipleri ile mezar mimarisinin oluşması sağlanmıştır3. Yapılan araştırmalar, ölü kültünde uygulanan ritüellerin sivil vatandaşlar, devlette üstün hizmetlerde bulunan kişiler ile imparator ve aile fertleri arasında farklı-lıklar olduğunu göstermektedir4. Anadolu, birçok farklı uygarlığın beşiği olmasından dolayı değişik şekillerde ölü gömme adetleri ve mezar tiplerinin sergilendiği bir alan olmuştur. Bu bağlamda lahit-ler de Anadolu’da yaygın kullanılmış olan mezar tiplerindendir. Bununla birlikte lahitlerin öncülle-rinin urneler ve altarlar olduğu düşünülmektedir5.
Erken dönemlerden itibaren kullanılan lahit sözcüğü, Hellence “Sarkophagos/σάρξφαγεῖν= et yiyici” kelimesinden gelmektedir6. Roma öncesi uygarlıklarda karşımıza çıkmasına karşın yoğun olarak Roma Dönemi’nde genellikle nekropolislerde görülen ve mermer, kalker, pişmiş toprak, taş, kurşun vb. değişik malzemelerden yapılmış sanduka tipi mezarlardır. Değişik biçimlerde gömülerin yapıldığı lahitlerin erken dönemlerden itibaren kullanıldığı bilinmektedir. En erken lahit örnekleri Mezopotamya ve Mısır’da MÖ III. binyılda görülür. MÖ II. binyılda Minos ve Miken Kültürü’nde pişmiş toprak, taş ve kilden lahit örneklerine rastlanmıştır7.
MÖ VII. yüzyıl sonları ile MÖ V. yüzyıl sonlarına kadar yoğun bir şekilde üretilmiş olan Klazo-
1 Gökhan – Kaya 2008, 16; Eker 2013, 26.
2 Ürkmez 2014, 67.
3 Akçay 2017, 120.
4 Akçay 2017, 121 (bkz. dn. 476).
5 Koch 2010, 3.
6 Başaran 1998, 104; Koch 2001, 25; Akçay 2016, 23.
7 Turak 2005, 10, dn. 20; Akçay 2007, 22; Akçay 2016, 23.
Fig. 1. Kahramanmaraş İlçe Haritası (https://www.wikizero.com/tr/Kahramanmara%C5 %9F%27%C4%B1n_il%C3%A7eleri)
Ekinözü Lahdi Üzerine İlk Değerlendirme 577
menai Lahitleri Anadolu’nun en erken lahit grubunu oluşturan pişmiş toprak lahitlerdir8. Roma ön-cesi lahitlerin daha çok semerdam çatı şeklindeki kapağı ile tapınak modelli üretildikleri ve figürlerle süslenmiş olduğu görülmektedir. Özellikle MÖ V. yüzyıla tarihlenen Satrap Lahdi9, MÖ IV. yüzyıl-dan Ağlayan Kadınlar Lahdi10 ile İskender Lahdi11 bu dönem lahitlerine verilebilecek güzel örnekler arasında yer almaktadır. Roma’ya gelindiğinde genel mezar tipinin lahitler olduğu görülmektedir. Bu lahitler; girlandlı lahitler, yarı işlenmiş lahitler, frizli lahitler, sandık lahitler vb. farklı tiplerde üre-tilmişlerdir12. Lahitler Roma Dönemi başlangıcından itibaren kullanılmış, İmparator Hadrianus Dönemi’nde (MS 117-138) seri üretime geçilmiş, İmparatorluk Dönemi’nde artarak devam etmiş-tir13. Özellikle MS II. yüzyıl başlarında Roma’da kremasyon gömü şeklinden inhumasyon gömüye geçilmiş olması lahitlerin yoğun bir şekilde kullanımını açıklar niteliktedir. MS IV. yüzyılda Hristi-yanlığın yayılması ile birlikte pagan kültürüne ait lahitlerde azalma olurken Hristiyanlık inancını yansıtan lahitlerin üretimi MS V. yüzyıla kadar yoğun bir şekilde devam etmiştir14.
Çalışmaya konu olan lahit, girlandlı lahitler grubuna girdiğinden bu lahitlere biraz daha ayrıntılı olarak değinmek konunun anlaşılması açısından daha faydalı olacaktır. Girland; çiçek, yaprak ve yemişlerden uzunca bir hevenk şeklinde düz resim ya da kabartma olarak yapılan, uçlarından bir kurdele ile bağlanan ve ortası aşağı doğru sarkık bezeme öğesidir15. Hellenistik ve Roma Döne-mi’nde lahitlerde şekilsellikten çok süslemelere önem verilmiştir ve bu yönüyle en yaygın süsleme olarak girlandlar kullanılmıştır16. Ana süsleme öğesi girland olan lahitlerin kökeni hakkında farklı görüşler olsa da genellikle Anadolu kökenli olduğu düşünülmektedir. Nitekim Anadolu’da lahitler üzerinde kullanılan girlandların, Geç Helenistik veya Erken Roma Dönemi içerisinde sunaklarda kullanılmış olması bu bilgiyi doğrular niteliktedir17. Anadolu’da çok sayıda girlandlı lahit ortaya çı-karılmış olmakla beraber müzelerimizde yayımlanmayı bekleyen birçok lahit korunmaktadır. Ayrı-ca bunların bir kısmının Anadolu kökenli olduğu, bir kısmının ise Attika etkili olduğu değerlendi-rilmektedir.
Anadolu’ya özgü girlandlı lahitlerde genellikle uzun yüzde üç adet girland yayı, kısa yüzlerinde ise iki veya bir adet girland yayı bulunmaktadır. Bu girlandlara da çoğunlukla bir üzüm salkımı pandantif ola-rak asılmıştır. Girland taşıyıcısı olarak ise Eros, Nike ve koç bazen de boğa betimi kullanılmıştır.
Anadolu üretimi en erken örnekler arasında sayabileceğimiz Burdur- Kibyratis’te bulunan ve şu an Burdur Müzesi’nde sergilenen girlandlı Bubon Lahdi Hellenistik Dönem’e tarihlenmektedir18. Roma İmparatorluk Dönemi’nde bu tip lahitlere özellikle Anadolu ve Suriye’de oldukça fazla rast-
8 Bakır 2000, 48; Yılmaz 2002, 77.
9 https://tr.wikipedia.org/wiki/Satrap_Lahdi (E.T. Haziran 2019).
10 Bayçın, 2001, 35.
11 Pasinli, 1989; Başgelen 2013.
12 Işık 1977, 280-283; Çelik 2010, 13.
13 Çelik 2018, 183.
14 Koch 2001, 88; Akçay 2016, 24.
15 Saltuk 1997, 69; Sağlan 2012, 245.
16 Ergeç 2001, 391.
17 Koch 2001, 219, 225.
18 Strocka 1996, 457; Koch 2001, 214, 2015; Çelik 2010, 14.
578 Fevziye EKER
lanmıştır19 Attika tipi lahitlerde ise uzun yüzde genellikle iki kalın girland yayı ve bunları taşıyan Eros, boğa başı (bukranion), kartal vb. taşıyıcılar görülmektedir. Lünettelerde ise aslan başı, sfenks, rozet vb. betimler yer alabilmektedir20. Anadolu’da iyi işçilikli olarak tanımlayabileceğimiz girlandlı lahit örneklerinin görüldüğü merkezler arasında ilk olarak Dokimeion ardından Aphrodisias, Side ile Kilikya’daki bazı kentler sayılabilir21.
Ekinözü Lahdi
Çalışmaya konu lahit, Kahramanmaraş’ın 110 km kuzeyinde yer alan Ekinözü İlçesi, Yukarı İçmeler Mevkii’nde bulunmaktadır. 2012 yılında ilçeye yapılan ziyaret esnasında karşılaşılan lahdin herhan-gi bir kaydının olmadığı ve bilimsel yayının yapılmadığı anlaşılmıştır. Bunun üzerine 2012 yılındaki Ekinözü Belediye Başkanı Erol Üstün ile yapılan görüşmelerde; lahdin 1995 yılındaki belediye inşaat çalışmaları sırasında ortaya çıktığı, ayrıca bu lahit teknesine benzer teknelerin bölgede “sal” adı veri-len kaplıca tedavileri için kullanıldığı ifade edilmiştir. Bu bilgilerle Ekinözü Lahdi’nin sonraki dö-nemlerde gerçek amacının dışında bir havuz teknesi olarak kullanılabileceği anlaşılmıştır. Ayrıca Lahdin ön cephesinde alt tarafta tahliye deliğinin olması ve bulunduğu alanda suyun yola taşmadan akması için bir arkın yapılması lahit teknesinin su yalağı olarak kullanıldığını da düşündürmektedir. Günümüzde Yukarı İçmeler Mevkii’nde acı suyun aktığı çeşmeler yenilenmiş, lahit çeşmelerin önüne görsellik açısından zenginlik vermesi ve bölge tarihini göstermesi için yerleştirilmiştir. Bu-lunduğu ilçeden dolayı “Ekinözü Lahdi” olarak adlandırılan lahit bej renkli sert kalker taşından ya-pılmıştır. Oldukça sade bir işçiliğe sahip olan lahitte ölçüler aşağıdaki gibidir.
Lahit ölçüleri:
Uzunluk: 220 cm
Genişlik: 120 cm
Yükseklik: Dıştan: 80 cm, İçten: 76 cm
Topuk Yüksekliği: 13 cm
Tekne Cidarı: 15 cm
Ekinözü Lahdi dikdörtgen biçimli-dir ve topuk alt kısmı profilli olarak şe-killendirilmiştir. Monolithik lahit tek-nesi kapaksız olarak ortaya çıkartılmış-tır. Lahit teknesinde ön ve yan yüzler bezemeli, arka yüz ise işlenmeden sade bırakılmıştır. Arka yüzün işlenmeden bırakılması, lahdin nekropoliste veya kullanıldığı yerde duvara yaslı bir şekil-de yerleştirildiğini göstermektedir.
Ön yüzde boru şeklinde iki adet
19 Koch 2001, 43.
20 Koch 2001, 152; Roma Dönemi içerisinde uzun yüzünde iki adet girland taşıyan lahit örneği için bk. McCann 1978, 25, fig. 12-13; Koch – Wight 1988, 30-31; Mustafa – Lovoya 2016, 211 vd.
21 Koch 2001, 173; Çelik 2010, 15.
Fig. 2. Ekinözü Lahdi Ön Yüz
Ekinözü Lahdi Üzerine İlk Değerlendirme 579
defne yapraklı girland birbirinden bağımsız olarak asılmıştır. Girland taşıyıcılarının olmadığı nadir örneklerden birisidir. Yüzeysel bir defne yaprağı bezemesinin olduğu girlandlarda ayrıntıya inil-memiş yaprakların damarları yanlızca ortada belirgin bir çizgi ile gösterilmiştir. Üç kurdele (taenia) ile dört bölüme ayrılan girlandların başlangıç ve bitiş noktaları basit dalgalanmış kurdeleler şeklinde tamamlanmış olup, girlandlar orta kısma doğru kalınlaşmaktadır. Lünettelerde birbirinden farklı tarzlarda işlenmiş rozet ya da rüzgârgülü betimlerine yer verilmiştir. Bunlardan sağdaki dört yap-raklı soldaki ise beş yapraklı olarak düzenlenmiştir. Rozetlerde bir diğer farklılık ise sağdaki rozet uçlarının diğerine göre daha yuvarlatılmış bir şekilde işlenişidir. Betimlerin bir kısmı aşınmış olsa da tamamına yakını sağlam durumdadır. Lahit teknesinin ön yüz orta bölüm üst kısmında düzgün bir şekilde oyularak oluşturulmuş 8 cm genişliğinde bir oyuk bulunmaktadır. Bu oyuğun olduğu kı-sımda kırlangıç kuyruğu şeklinde kenet izi dikkati çeker. Yine tam bu oyuğun hizasında taban kıs-mında lahit teknesinin içerisindeki suyun boşalması için 7 cm çapında bir tahliye deliği vardır (Fig. 2).
Ekinözü Lahdi’nin ön yüzünde iki adet girland olması ile köşe taşıyıcılarının olmaması tipik Anadolu üretimi girlandlı lahitlerden farklıdır. Yapılan araştırmalarda Ekinözü Lahdi’nin birebir benzerine rastlanılamamıştır. Fakat ön yüzde girland sayısının iki adet olmasıyla ve bu girland yay-larının üç kurdele ile dört bölüme ayrılması yönünden Kayseri Müzesi örneği ile benzerlik göster-mektedir22 (Fig. 3). Yine ön yüzde iki adet girland olmasıyla Adana Müzesinde sergilenen Attika ti-pinin yerel taklidi olan Elaiussa Sebaste girlandlı lahdi ile benzerdir (Fig. 4). Bunun yanı sıra MS II. yüzyıl başlarına tarihlenen Çorum-Çağlamaz Lahdi ön yüzde iki girland ve yarım kalmış olsa da bu girlandların defne yaprağı şeklinde işlenmesi Ekinözü Lahdi ile benzerlik gösteren diğer bir örnek-tir23 (Fig. 5). Ayrıca ön yüzde iki girland olması ve bu girlandların taşıyıcısının olmaması yönünden Anavarza Kaya Lahdi ile karşılaştırılabilir24.
Taşıyıcısız girlandlı lahitlere Güney ve Batı Anadolu’da çok fazla rastlanmamasına rağmen Orta Anadolu’nun doğu kesimlerinde karşımıza çıktığı belirtilmektedir25. Bu yönüyle benzer olan lahit-lerde farklı üsluplar kullanılmış olsa da ön yüzde iki girland olması ve girland taşıyıcısız olmalarıyla benzerlik göstermektedir. Asgari; Uşak Ahat B ve Sivaslı A Lahitleri üzerine yaptığı bir çalışmada Attika etkisinde kalan Suriye Girlandlı Lahitleri’nden etkilendiğini ifade etmiştir26. Birebir benzer örneğini bulamadığımız lahdin ayrıntıya inildiğinde girlandların başlangıç ve bitiş yerleri ile Pamphylia örnekleri arasında yer alan Side Lahdi ile örtüşmekte olduğu da görülmektedir27 (Fig. 6).
Yine bahsedilen özellikleri ile Anadolu dışında Getty Museum28, Metropolitan Museum29 örne-ğiyle de benzerlik gösterir.
Lahit yan yüzlerinde çok fazla bir farklılık olmamakla birlikte tek farkın lünettelerde işlenen kal-kan betiminde olduğu görülmektedir. Yan yüzlerde ön yüzdeki girlandların benzeri tek olarak alanı sınırlayacak biçimde işlenmiş ve alana sığdırılmaya çalışılmıştır. Lahdin üst köşelerinde başlayıp son-
22 Başol 2004, 7.
23 İbiş 2015, 243, Res. 8.
24 Ergeç 1987, Lev. XV, Res. 8.
25 Ergeç 1987, 10.
26 Asgari 1981, 22-25; Çelik 2010, 15.
27 Turak 2011, resim 354.
28 Koch – Wight 1988, 30.
29 McCann 1978, 27.
580 Fevziye EKER
Fig. 3. Kayseri Lahdi, Kayseri Müzesi (Koch, 2010, Res. 66)
Fig. 4. Elaiussa Sebaste Lahdi, Adana Müzesi (Koch, 2010, Res. 14)
Fig. 5. Çağlamaz Lahdi MS II. Yüzyıl Başları (İbiş 2015, Resim 8)
Ekinözü Lahdi Üzerine İlk Değerlendirme 581
Fig. 6. Pamphylia Örneği, Side Buluntusu (Turak 2011, Resim 354)
Fig. 7. Ekinözü Lahdi Yan Yüzler (Sağ ve Sol Yüz)
Fig. 8. Termessos-Alketas Kaya Mezarı Üzerindeki Kal-kan Betimi (Işık 2015, Res. 39)
Fig. 9. Pamphylia Örneği Lahit Kapağı Alınlığında Kal-kan Betimi (Turak 2011, Res. 388, T. 3)
582 Fevziye EKER
bulan girland üç kurdele ile dörde ayrılmış ve basit bir şekilde uçlardan bağlanarak dalgalı bir kurde-le ile sonlandırılmıştır. Az da olsa aşınmış olan girland boşluğunda kalkan betimi yer almaktadır. Her iki tarafta da kalkanlar dairesel formlu bombeli şekilde işlenmiştir. Sağ yüzde yer alan kalkanda sol yüzdeki kalkanın orta kısmında küçük bir daire şeklinde verilen umbonun olmayışı aralarındaki tek farktır (Fig. 7).
Özellikle Anadolu’da Pisidia Lahitleri’nde kalkanın kılıçla birlikte verilmesi bu lahitlere özgü ola-rak karşımıza çıkmaktadır. Yine Termessos’ta da bu tip benzer kalkan betimlerine rastlanmakta ve kalkan betimi ile mezar sahibinin yüceltildiği, mezardaki kişinin savaşçı bir kimliğe sahip olduğu belirtilmektedir30 (Fig. 8).
Ayrıca Pamphylia’da MS II. yüzyıl sonlarına tarihlenen lahitlerin beşik çatılı kapaklarının alınlık kısımlarında oldukça yoğun bir şekilde Ekinözü Lahdi’ndeki görülen kalkanların benzerinin kulla-nıldığı görülmektedir (Fig. 9). Turak, bu kalkanların Roma ordusunda vatandaş olmayan askerler-den oluşan birlikler ve süvarilerin kullandığı yuvarlak ya da oval kalkan olduğunu ifade etmiştir31.
Ayrıca Ekinözü Lahdi’nin yan yüzlerdeki defne yapraklı girlandlar ve girlandların başlangıç ile bi-timlerindeki kurdele şekilleri yönünden MS II. yüzyıl başlarına tarihlenen Çağlamaz Lahdi ile de karşı-laştırmak mümkündür (Fig. 10). Ancak Çağlamaz Lahdi’nde defne yaprakları daha ayrıntılı işlenmiştir.
Sol yüzdeki kalkanın hemen üst köşesine graffito şekilde haç motifi (?) olarak nitelendirebilecek bir işaret yer almaktadır. Biliyoruz ki; lahitler Hristiyanlık Dönemi’nde tekrar düzenlenerek kulla-nılmıştır. Bu düzenleme yapılırken lahitler üzerindeki bazı betimler çoğu zaman tıraşlanarak yok edilmiş ve yerine küçük haç motifleri işlenmesi veya yazıt eklenmesi gibi Hristiyanlık sembolleri ile zenginleştirilmiştir32. Ancak incelenen birkaç örnekte bu haç işaretleri oldukça özenli bir şekilde ya-pıldığından Ekinözü Lahdi’ndeki bu basit çiziğin haç olup olmadığı şüphelidir. Bu işaretin lahit ve gömüden bağımsız olarak çizilmiş olması da ihtimal dâhilindedir.
Yukarıda belirtildiği gibi lahdin arka yüzünün kabaca tıraşlanarak bırakılması, lahdin duvara da-yalı olarak kullanıldığını göstermelidir. Ekinözü Lahdi’nde olduğu gibi arka yüzün kabaca tıraşlana-rak bırakılması Roma merkezin karakteristik bir özelliği olmakla birlikte Anadolu’da da yaygın ola-rak kullanılmıştır33. Arka yüz incelendiğinde kısa yüzde yer alan ve sonradan çizgi şeklinde yapılan haç benzeri işaretin burada da olduğu görülmektedir. Bu durumda Ekinözü Lahdi’nin Hristiyanlık Dönemi içerisinde gömü için ikinci bir kullanım evresinin olduğu düşünülebilir. Lahdin iç kısmın-da ise dış yüzeyin aksine tabanında iri murç izleri bulunur. Yan kenarların daha ince tarakla düzlen-diği, arka yüz ve tabana göre daha itinalı bir işçilikle tanzim edildiği anlaşılmaktadır (Fig. 11).
Kapaksız olarak ortaya çıkarılan lahdin bir diğer farklı ve şaşırtan yönü de kapak kenetlerinin fazla görülmeyen bir şekilde tekne kenarının üst yüzeyinde yer almasıdır, deliklerden de anlaşıldığı üzere kapak olasılıkla dikey zıvanalarla tutturulmuştur. Dübelleme tekniğinin 15 cm kenar kalınlı-ğına sahip lahit teknesinin ön üst kısmında ikişer kare, birer yuvarlak, arka kısmında karşılıklı ikişer kare şeklinde, içerisi kurşun dolu kenet yuvaları bulunmaktadır. Bu kenet yuvalarının benzeri Çağ-lamaz Lahdi’nde görülmekte olup, her iki örnekte de oyukların içerisi demir kenetlerin tutturulması
30 Işık 2015, 204 (bk. dn. 150); Çelik 2017, 96-97; 2018, 188.
31 Turak 2011, 234, Res. 388 T. 3.
32 Çelik 2010, 55; Aydın 2017, 29.
33 Sağlan 2012, 245.
Ekinözü Lahdi Üzerine İlk Değerlendirme 583
Fig. 10. Çağlamaz Lahdi Yan Yüz (İbiş, 2015 Res. 10)
Fig. 11. Ekinözü Lahdi Arka Yüz
Fig. 12. Ekinözü Lahdi Plan ve Üstten Görünüm
için kurşunla doldurulmuş ve böylece kenetler sabitlenmiştir34. Ayrıntılı bakıldığında lahit teknesi-nin ön kısmında tam orta üst yüzeyinde kırlangıç kuyruğu biçimindeki yatay kenet izinin de varlığı gözden kaçmamaktadır. Bu kenette tam ortada bulunan oyuğun iki yanına gelecek şekilde yapılmış-tır (Fig. 12). Yapılan araştırmalarda Roma Dönemi Lahitleri’nde lahit teknesi duvarlarının üst ke-narlarının yukarı bakan yüzü ile kapakların aşağı bakan yüzünün dümdüz kapandığı ve tekne ile kapağın kurşunla lehimlenmiş demir kenetlerle birbirine bağlandığı görülmektedir35.
Eserin iç kısmına baktığımızda yaklaşık 10 cm kadar sonradan bir murç yardımıyla derinleştiril-diği anlaşılmaktadır. Bu sonradan derinleştirme işlemi ne maksatla yapılmış kesin olarak bilinme-mekle birlikte lahit teknesinin sonradan farklı bir amaca yönelik kullanıldığını gösterebilir.
Değerlendirme ve Sonuç
Ekinözü Lahdi ikonografik olarak incelendiğinde üzerinde işlenen betimler yönünden birebir benzeri olmayan ve bu sebepten ötürü seri üretim yapan bir atölyenin ürünü olmadığı düşünülen bir lahittir.
34 İbiş 2015, 240.
35 Koch 2001, 57.
584 Fevziye EKER
Lahit üzerinde girlandların yüzeyselliği, girland bağlarının basit dalgalı kurdeleler halinde boş-lukta dalgalanıyor gibi gösterilmesi, girland boşluklarında yer alan ve dolgu motifi olan dört ve beş yapraklı rozet veya rüzgâr gülü motiflerine ve yan yüzlerdeki lünettelerde bulunan kalkanların işle-nişine bakıldığında lahdin sade bir işçiliğe sahip olduğunu ifade etmek mümkündür. Ayrıca betim-ler işlenirken yalnızca ana hatların belli edilmesi, ayrıntıya inilmemesi ve girland taşıyıcılarının ol-mayışı dikkate alındığında;
• Lahit sahibinin tercihinin bu şekilde olduğu,
• Yerel veya gezici bir usta tarafından üretildiği,
• Eserin, lâhit ustasının kendisinin veya bağlı olduğu atölyenin üslûbu gereği böyle yapıldığı,
• Ucuza mal etme kaygısının olduğu,
• Yarı işli bir lahit olduğu gibi sonuçlara ulaşılabilir.
Günümüze kadar yapılan çalışmalarda, Anadolu’da ortaya çıkarılan Girlandlı lahitlerin bir kısmı Attika etkili iken bir kısmı Anadolu’nun kendi özelliklerini yansıtan örneklerdir. Ekinözü Lahdi, Anadolu lahit özelliğini yansıtmamaktadır, çünkü Anadolu lahitlerinde genellikle ön yüzde üç adet girland bulunmaktadır. Ancak Anazarbus Nekropolisi, Çağlamaz Tümülüsü ve Kommagene Oda Mezar Lahitleri’nde olduğu gibi ön yüzünde iki adet girland taşıyan az sayıda lahit örneği bilinir. Ayrıca girland sayısını belli bir sebebe bağlamak doğru olmayabilir. Çünkü lahdin ölçüleri, ucuz iş-çilik, sadelik, kullanılan malzeme ve benzer sebeplerden ötürü farklılık gösteriyor olabilir.
Ekinözü Lahdi’ne bezemeler açısından ba-kıldığında; özellikle girlandlı lahitlerin gene-linde görülen, farklı biçimlerdeki girland taşı-yıcılarının burada olmayışı, değinilmesi gere-ken önemli bir konudur. Girland taşıyıcısı bu-lunmayan lahit temsilcileri nadir görülmekle birlikte, Tarsus Müzesinde bulunan ilgili ör-nek ışığında; (Fig. 13) lâhit sahibinin sipari-şinden vazgeçmesi, erken ölmesi, malî prob-lemlerden dolayı işe son vermesi, ya da farklı tercihler gibi olası nedenlere benzer şekilde bu tip girland taşıyıcısı bulunmayan lahitlerin de tamamlanamamış olabileceği düşünülebilir. Bu bağlamda Ekinözü örneğinde de taşıyıcıla-rın olmaması, girlandlarda ayrıntıya inilmemesi gibi farklılıklar, eserin anılan sebeplerle tamam-lanamamış olabileceğini akla getirmektedir.
Lokasyon olarak Ekinözü’nün Kilikia ve Kappadokia’ya yakınlığı, burada faaliyet gösteren ustaların ile alıcıların lahit üretimi veya temini konusunda dış ekollerin etkisinde kalmış olabileceğini düşündürür.
Kilikia’da yerel kireç taşından farklı işçilik, betim ve formda birçok lahdin üretildiği, bunun yanı sıra bir kısım lahdin de Atina’dan bölgeye ithal edildiği anlaşılmaktadır36. Bu anlamda Elaiussa Se-baste Lahdi güzel bir örnektir ve Ekinözü Lahdi de aynı şekilde Attika etkisinde üretilmiş yerel bir
36 Koch 2010, 27, res. 14.
Fig. 13. Tarsus Müzesi Tamamlanmamış Lahit Örneği (Fotoğraf için Rifat ERGEÇ’e teşekkürler)
Ekinözü Lahdi Üzerine İlk Değerlendirme 585
lahit olabilir. Kappadokia’ya bakıldığında bazı lahitler gayet sade işçilikli iken bir kısmı ise oldukça iyi işçilikli olarak üretilmişlerdir37. Bu bölge için Kayseri Müzesi’nde yer alan ‘’22 envanter nolu la-hit’’ örnek verilebilir. Kayseri örneği iyi işçilikli olarak nitelenebilirken Ekinözü örneği ise daha sade işçilikli olarak değerlendirilebilir.
Ekinözü Lahdi ile bezeme yönünden birebir benzer örnek tespit edilememiştir ancak; ön yüzdeki gir-land sayılarının ve lahit teknesi ölçülerinin yakınlığı bakımından en uygun örnek olarak, yukarıda deği-nilen Kayseri Müzesi’nde korunan 22 envanter numaralı lahit gösterilebilir (Fig. 3). Bununla birlikte Kayseri Müzesi Girlandlı Lahdi’nin, Beyrut’ta bulunan ve yerel kireç taşından yapılmış bir girlandlı lahit ile benzer özellikler gösterdiği de belirtilmiştir38 ve üzerindeki bir yazıtta lahit sahibinin MS 133 yılında öldüğü anlaşılır. Dolayısıyla bu bilgi ve diğer yakınlıklar Ekinözü Lahdi’ni tarihlemeye imkân tanır.
Ekinözü Lahdi bezeme özellikleri ve lahit teknesi ölçüleri ile MS II. yüzyıl başlarına verilen Çağlamaz Lahdi ve MS II. yüzyıl sonlarına tarihlendirilen Side Müzesi’nde sergilenen lahit ile de yakın özellikler göstermektedir. Ekinözü Lahdi’nin sözü edilen lahitlere benzerliği ve MS II. yüzyılda yapılan Attika Gir-landlı Lahitleri’ni hatırlatması aynı dönemde üretildiğini gösterir niteliktedir (Fig. 4).
Özellikle MS II. yüzyılda lâhit yaptırmanın sosyal statü farkını belgelediğini ifade etmek mümkündür. Ekinözü Lahdi’nin özellikle kısa kenarlarındaki lünettelerde kullanılan kalkan bezemeleri düşünüldü-ğünde, eserin Roma İmparatorluk Dönemi’nde ekonomik durumu ve sosyal statüsü orta seviyede olan bir asker tarafından yaptırılmış olabileceği önerilebilir ancak; örneğin üzerinde yazıtlı bir tabula ansata bulunmaması nedeniyle asker lahdi olduğunu kesin belirlemek mümkün değildir, nihayetinde lahit, sivil bir kimseye de ait olabilir.
Lahit üzerinde izlenen yüzeysel insize haçların olması da lahdin Hristiyanlık Dönemi’nde ikinci bir kullanımla değerlendirildiğine işaret eder. Teknenin şifalı su olarak bilinen acı su kaynağına yakın bir noktada ele geçmesi ve iç tabanında sonradan yapıldığı düşünülen derinleştirme işlemine sahip olması gibi unsurlar teknenin yörede “sal” olarak bilinen ve sağlık alanında kullanılan bir tekne vasfıyla değer-lendirildiği görüşünü desteklemektedir. Ayrıca, sal olarak kullanıldığını gösteren bulgulardan biri, tekne iç kısmının acı su içerisinde yer alan demir elementinden dolayı kırmızımsı renk tabakaya bulanmış ol-masıdır. Böylece sonraki dönemlerde sağlık sorunlarının giderilmesine yönelik, lahit teknesinin acı suyla doldurularak güneşte ısıtılıp içerisine hastaların yatırıldığı bir sal olarak kullanıldığı kanısına varılabilir. Nitekim ilçede sal kültürünün günümüzden on yıl öncesine kadar devam etmesi ve yörede yaşayan in-sanların da teyit etmesi bu düşünceyi doğrulamaktadır. Böylece eser, ilk halinde bir lahit olarak üretilmiş, belki Hristiyanlık Dönemi’nde tekrar gömü amaçlı kullanılmış, ancak daha sonra gerçek amacının dı-şında sağlık amacıyla da kullanılmış olmalıdır.
Ekinözü İlçesi’nde şuana kadar herhangi bir arkeolojik araştırma ve kazı çalışması yapılmadığından, lahdin ortaya çıkarıldığı alanın Antik bir nekropolis olup olmadığı ya da lahdin yakın civardan buraya taşınıp taşınmadığı belirsizliğini korumaktadır. Anadolu’nun birçok yerinde farklı şekillerde ortaya çıka-rılmış daha az kalitede yerel üretim olan lahitlerin değerlendirilip bilim dünyasına kazandırılması Ekinö-zü Lahdi gibi eserlerin tanımlanması ve tarihlemesini daha da kolaylaştıracaktır. İşçiliği ve malzemesiyle yerel bir atölye üretimi veya yakın civardan gezici bir usta tarafından yapılmış olabileceği düşünülen Eki-nözü Lahdi’nin konumu ve üretim yeri hakkında daha ayrıntılı bilgilerin ilerleyen dönemlerde alanda yapılacak arkeolojik araştırmalarla netlik kazanacağı söylenebilir.
37 Koch 2001, 263.
38 Turak 2005, 10.
586 Fevziye EKER
BİBLİYOGRAFYA
Akçay 2007 T. Akçay, “Lahitlerin Tarihsel Gelişimi”. ARKEOİDEA Eski Çağ Bilimleri Dergisi 2/5 (2007) 22-26.
Akçay 2016 T. Akçay, Olba Mezarları. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mersin Üniversitesi. Mersin 2016.
Akçay 2017 T. Akçay, Yunan ve Roma’da Ölü Kültü. Eds. E. Erten – M. Özyıldırım. Ankara 2017.
Asgari 1981 N. Asgari, “Uşak Seçikler ve Çevresinden Roma Çağı Lahitleri ve Mer-mer Ocakları”. Türk Arkeoloji Dergisi XXV/2 (1981) 11–47.
Aydın 2017 A. Aydın, “Adana Arkeoloji Müzesi’ndeki 6610 Numaralı Misis (Mopsuestia) Lahdi”. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 42 (2017) 27-43.
Bakır 2000 G. Bakır, Y. Ersoy, B. Hürmüzlü-Aytaçlar – N. İ. Hasdağlı, “1998 Yılı Kla-zomenai Çalışmaları”. 21. Kazı Sonuçları Toplantısı. Ankara (2000) 47-56.
Başaran 1998 C. Başaran, Arkeolojiye Giriş. Erzurum 1998.
Başgelen 2013 N. Başgelen, İskender Lahdi. İstanbul 2013.
Başol 2004 A. Başol, Kayseri Arkeoloji Müzesindeki Lahitler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi. Konya 2004.
Bayçın 2001 N. Bayçın, “Tarihin görkemli yapıtları arasında Arkeoloji Müzesi”. Skylife (2001) 26-35.
Çelik 2010 A. Çelik, Adana Müzesi Roma İmparatorluk Dönemi Lahitleri. Yayımlan-mamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi. Adana 2010.
Çelik 2017 A. Çelik, Beycik ‘Fırıncık Mevkii’ Antik Yerleşimi: Topografyası, Şehirciliği, Mi-marisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi. Antalya 2017.
Çelik 2018 A. Çelik, S. Atalay – F. Büyükyörük, “Hisarçandır’dan Ele Geçen Marcus Aurelius Kamoas ve Ailesine Ait Bir Lahit Mezar”. Phaselis IV (2013) 180-198.
Eker 2013 F. Eker, “Kahramanmaraş’ın Tarihi Coğrafyasına Bir Bakış”. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi 10/2 (2013) 25-38.
Ergeç 1987 R. Ergeç, Anavarza Lahitleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi. Konya 1987.
Ergeç 2001 R. Ergeç, “Anazarbus Antik Kenti ve Nekropolü”. Eds. E. Jean, A. M. Dinçol – S. Durugönül, La Cilicie: Espaces Et Pouvoirs Locaux (IIe mil-lénaire av. J.-C. – IVe Siècle ap. J.-C.). İstanbul: Institut Français d'Études Anatoliennes-Georges Dumézil (2001) 389-410.
Gökhan – Kaya 2008 İ. Gökhan – S. Kaya, İlk Çağdan Dulkadirlilere Kadar Maraş. Kahraman-maraş 2008.
Işık 1977 F. Işık, “ZurDatierung desVerschollenen Girlandensapkophags aus Alaşehir”. Archaeologischer Anzeiger (1977) 380-383.
Işık 2015 F. Işık, “Arkeolojik Bulgular Işığında Milyas”. Anadolu/Anatolia 41
Ekinözü Lahdi Üzerine İlk Değerlendirme 587
(2015) 187-237.
İbiş 2015 R. İbiş, “Çağlamaz “A” Tümülüsü’nde Bulunan Girlandlı Lahit Üzerine İlk Değerlendirmeler”. 5. Çorum Kazı ve Araştırmalar Sempozyumu. Ço-rum (2015) 239-252.
Koch – Wight 1988 G. Koch – K. Wight, Roman Funerary Sculpture Catalogue of the Collec-tions: The J. Paul Getty Museum. California 1988.
Koch 2001 G. Koch, Roma İmparatorluk Dönemi Lahitleri. Çev. Z. Zühre İlkgelen, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2001.
Koch 2010 G. Koch, Türkiye’deki Roma İmparatorluk Dönemi Lahitleri. Çev. B. Var-kıvanç. Antalya 2010.
McCann 1978 A. M. McCann, The Roman Sarcophagi in the Metropolitan Museum of Art. New York 1978.
Michon 1921 E. Michon, “Sarcophage d'Anavarza”. Syria 2 (1921) 295-304.
Mustafa – Lovoya 2016 B. Mustafa – M. Chávet Lovoya, “New Discovery in Syrian Coast: Three Garland Sarcophagus”. Zephyrus 78 (2016) 211-220.
Pasinli 1989 A. Pasinli, İstanbul Archaeological Museum. İstanbul 1989.
Sağlan 2012 S. Sağlan, “A garland sarcophagus from Karaman”. Anodos: Studies of the Ancient World 12 (2012) 243-250.
Saltuk 1997 S. Saltuk, Arkeoloji Sözlüğü. İstanbul 1997.
Strocka 1996 V. M. Strocka, “Datierungskritierien kleinasiatischer Girlandensarko-phage”. Archäologischer Anzeiger (1996) 455-473.
Turak 2005 Ö. Turak, Pamphilia Bölgesindeki Attika Tipi Lahitler. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul 2005.
Turak 2011 Ö. Turak, Roma Dönemi Pamphylia Lahitleri ve Atölye Sorunu. Yayım-lanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi. İstanbul 2011.
Ürkmez 2014 Ö. Ürkmez, “Eski Çağ’da Maraş ya da Marqašti Germanicia”. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi 11/2 (2014) 67-95.
Yılmaz 2002 F. Yılmaz, “Klazomenai Pişmiş Toprak Lahitlerinin Üretim ve Bezeme Teknikleri”. II. Uluslararası Pişmiş Toprak Sempozyumu. Eskişehir (2002) 76-82.